تجربيات دارو و درمان بهداري سپاه در عمليات والفجر 4 (پژوهشی)

تجربيات دارو و درمان بهداري سپاه در عمليات والفجر 4 (پژوهشی)

خلاصه
بهداري سپاه در ميدان دفاع مقدس تجربيات ارزنده و گرانبهايي در تمامي ابعاد از جمله بعد درمان و دارو و تجهيزات کسب نموده است. اين بهداري در عمليات هاي گوناگوني که در شرايط محيطي متفاوتي انجام مي شد بايد جهت پشتيباني يگان هاي رزمي آمادگي داشته و به انجام اقدامات درماني آنها بپردازد. يکي از اين عمليات ها که بخاطر شرايط ويژه اش داراي اهميت مي باشد. عمليات والفجر 4 بود که در منطقه اي سخت و کوهستاني و به وسعت تقريبي 600 کيلومتر مربع انجام گرفت. هدف اين مقاله به نحوه انجام اقدامات درماني، تهيه، توزيع، نگهداري، انتقال دارو و تجهيزات پزشکي در چنين شرايطي اشاره کرده سپس عملکرد هر يک از واحدهاي درگير مورد ارزيابي قرار گرفته است.

مقدمه
عمليات والفجر 4 در اواخر مهرماه سال 62 در شمال غرب کشور با ماموريت سپاه پاسداران انقلاب اسلامي و همکاري ارتش جمهوري اسلامي تحت نظارت قرارگاه حمزه سيدالشهدا انجام گرفت. اين عمليات به علت داشتن ويژگي هاي خاص منطقه عملياتي از اهميت به سزايي برخوردار است زيرا کوهستاني بودن منطقه، وجود ارتفاعات صعب العبور، حضور ضد انقلاب، شرايط جوي نامساعد، فاصله طولاني بين منطقه عملياتي با شهرهاي مرکزي جهت انتقال مجروحين، طولاني شدن زمان عمليات و احتمال استفاده دشمن از سلاح‌هاي شيميائي محدوديت هاي فراواني ايجاد کرده بود. بهداري قرارگاه حمزه سيدالشهدا نيز در عمليات والفجر 4 از ويژگي هاي خاصي برخوردار بود که آن را از ساير عمليات ها متمايز مي گرداند. از اين رو دو معاونت تخصصي درمان و دارو و تجهيزات در رده هاي مختلف مسئوليتي وظيفه سنگين و مهمي را با توجه به شرايط سخت محيطي جهت درمان مجروحين به عهده داشتند که به اهم آنها به طور خلاصه اشاره مي گردد:

* اهم وظايف معاونت درمان بهداري قرارگاه
– نظارت بر امور تخصصي اورژانس ها و بيمارستان هاي صحرايي محورهاي عملياتي.
– بررسي و رفع مشکلات درماني بيمارستان هاي صحرايي، سيستم هاي امداد و اورژانس هاي محور.
– بررسي نحوه چگونگي امداد و درمان مجروحين در پست هاي امداد، اورژانس و بيمارستان هاي محورهاي عملياتي.
– بررسي و رفع مشکلات درماني بيمارستان هاي شهري.
هماهنگي مراکز درماني.

* اهم وظايف معاونت درمان لشکر
– پيگيري و نظارت بر امور درمان
– طرح احداث اورژانس هاي عادي و شيميايي، نقاهتگاه ها، و بيمارستان هاي صحرايي و تجهيز آنها با نظارت بهداري قرارگاه.
– تأمين نيروي تخصصي با همکاري پرسنل
– هماهنگي با بيمارستان هاي عقبه

* اهم وظايف معاونت درمان تيپ
– ايجاد اورژانس مناسب با امکانات و تجهيزات در نقاط مطمئن
– اعزام و انتقال مجروحان از پست اورژانس به بيمارستان هاي صحرايي لشکر و بيمارستان هاي عقبه
– ارايه گزارش از وضعيت نيروي انساني، تجهيزات و امکانات در راستاي درمان مجروحين و مصدومين پس از هر عمليات به رده مافوق و برآورد نيرو، امکانات و تجهيزات لازم.
– برگزاري جلسات با گردان ها و شرکت در جلسات بهداري لشکر
* اهم وظايف معاونت درمان بهداري گردان
– احداث و راه اندازي پست هاي امداد در محورهاي عملياتي گردان با امکانات و پرسنل موجود.
– اعزام و انتقال مجروحين و مصدومين از پست امداد گردان به پست اورژانس تيپ
– توزيع کيسه هاي کمک هاي اوليه بين پرسنل گردان و آموزش نحوه استفاده از آن
برآورد و تأمين امکانات و نيرو

* اقدامات معاونت درمان
الف: قبل از عمليات
– شناسايي منطقه عملياتي و تعيين دقيق محل هاي احداث اورژانس هاي مادر، بيمارستان هاي صحرايي با هماهنگي و همياري مسئولين معاونت هاي بهداري قرارگاه حمزه.
– پيگيري جهت احداث، تکميل و تجهيز اورژانس ها، بيمارستان هاي صحرايي، و نقاهتگاه با هماهنگي و پشتيباني ديگر مسئولين بهداري قرارگاه حمزه.
– تعيين مسيرهاي انتقال مجروحين.
– هماهنگي با بيمارستان هاي شهرهاي عقبه جهت پذيرش مجروحين عمليات
– آماده سازي و فعال نگاه داشتن بيمارستان هاي صحرايي و شهري
تجهيز و تکميل کليه لوازم پزشکي (سرمايه اي و مصرفي) مراکز درماني با همکاري معاونت هاي دارويي و لجستيک
– پيش بيني مراکز درماني بيماران و مصدومين شيميايي
– آماده نمودن و انجام هماهنگي در خصوص ستاد امداد و انتقال فرودگاه در شهرهاي مراغه، تبريز، سنندج.
– پيش بيني، برآورد و جذب و تأمين نيروهاي تخصصي بيمارستان صحرايي و بيمارستان هاي شهري منطقه و ساير مراکز امدادي، بهداشتي و درماني از ميادي مربوطه.

ب: حين و بعد از عمليات
– ايجاد زمينه لازم جهت همکاري بيمارستان هاي صحرايي منطقه عملياتي و بيمارستان هاي شهري و عقبه منطقه در طول زمان عمليات
– نظارت بر نحوه انتقال مجروحين
– ايجاد سيستم ارتباطي و هماهنگ کننده با مراکز درماني سپاه و بهداري يگان هاي عمل کننده و ساير مراکز درماني ذيربط
– سرکشي و نظارت يکروز در ميان به کليه مراکز درماني عملياتي جهت رفع مشکلات احتمالي آنها در راستاي امداد و درمان و تأمين نيازهاي آنها
– تهيه گزارش عملکرد مراکز درماني جهت ارائه به مراجع ذيربط
– رسيدگي روزانه به انتقال پزشکان متخصص به بيمارستان هاي صحرايي و کنترل وضعيت نيروي انساني مراکز امدادي درماني.
برگزاري جلسات ادواري با مسئولين بيمارستان هاي صحرايي، اورژانس هاي يگان ها، پست هاي امداد و نقاهتگاه ها.
– يقين از آمادگي برخي از مراکز امدادي، درماني براي زمان آفند و تعطيلي برخي ديگر.
معاونت درمان بهداري در اين عمليات هدايت 3 بيمارستان صحرائي شهيد رداني پور، شهيد رادمنش و شهيد بروجردي را با 13 اتاق عمل و حدود 188 تخت اورژانس و همکاري 6 بيمارستان شهري با 16 اتاق عمل و 4 نقاهتگاه را با حدود 600 تخت بستري به عهده داشت و در 3 مرحله عمليات حدود 5742 مجروح را به ثبت آماري و درمان نمود که 520 نفر از آنها در بيمارستان هاي صحرائي تحت عمل جراحي قرار گرفتند.

* مشکلات مهم معاونت درمان در طول عمليات
عدم امکان تأمين به موقع کادرهاي مختلف تخصصي درماني به خصوص در بيمارستان هاي صحرائي و اورژانس ها.
– کوهستاني بودن منطقه عملياتي و مشکل حمل و انتقال مجروحين .
– نبودن جاده ها و خطوط ارتباطي و مواصلاتي مناسب در منطقه که کار امداد رساني به مجروحين را مشکل و طولاني مي کرد.
– طولاني بودن مسير انتقال مجروحين از خطوط مقدم تا بيمارستان هاي صحرائي و از آنجا به بيمارستان هاي شهرهاي مجاور.

اهم وظايف معاونت دارو و تجهيزات پزشکي بهداري قرارگاه.
– تأمين و ارائه امکانات دارويي، وسايل و تجهيزات پزشکي مصرفي و سرمايه اي به يگان هاي محورهاي عملياتي.
– ارائه خون مورد نياز و کنترل توزيع آن در مراکز درماني محورهاي عملياتي.
کنترل توزيع دارو و تجهيزات پزشکي در يگان هاي رزمي محور عملياتي و اداره بنه دارويي قرارگاه.

* اهم وظايف معاونت دارويي لشکر و تيپ ها
– تأمين، توزيع و نگهداري دارو و تجهيزات پزشکي مورد نياز يگان هاي رزم.
– رسيدگي و نظارت بر امور دارويي و تجهيزات پزشکي اورژانس ها و پست هاي امداد.
– انجام برخي امور تعميراتي تجهيزات پزشکي

* اقدامات معاونت دارويي و تجهيزات
الف: قبل از عمليات
– تعيين محل انبار و بنه هاي دارويي در مناطق عملياتي و در شهرهاي مجاور (مريوان و بانه) و تجهيز دارو و وسايل آنها.
– تعيين بيمارستان ريوي سنندج به عنوان انبار دارويي و تجهيز اين انبار با همکاري معاونت لجستيک.
– درخواست اقلام دارويي و تجهيزات پزشکي بر اساس ارزيابي هاي صورت گرفته در تهران
– تأمين خون و فرآورده هاي آن از طريق سازمان انتقال خون، سنندج، همدان، تهران.
– سفارش و پيگيري تهيه چندين يخچال جهت نگهداري خون و تأمين خون مورد نياز مجروحين.
– نظارت بر توزيع صحيح دارو و تجهيزات، جهت جلوگيري از تجمع بي مورد آنها در يک مکان و خراب شدن آنها
– توزيع دارو و اقلام مورد نياز بر اساس اعلام نياز کتبي يگان ها و نوع ماموريت آنها، برآورد تعداد مجروحين احتمالي يگان.
– توزيع اقلام سرمايه اي بر اساس اعلام نياز کتبي يگان ها با پيشنهاد مسئول داروئي بهداري و تائيد مسئول بهداري قرارگاه.
– توزيع خون و فرآورده هاي خوني بر اساس اعلام نياز يگان ها.
دپو کردن تجهيزات پزشکي و ذخيره داروئي در انبارهاي شهرهاي سنندج و مريوان و بانه.

ب: حين عمليات.
– رفع کمبود داروئي، فرآورده هاي خوني، و تجهيزات پزشکي يگان ها در مواقع ضروري در اسرع وقت.
– رفع سريع کمبود کپسول هاي اکسيژن و شارژ نمودن آنها
توزيع داروهاي مخدر در قبال تحويل پوکه خالي آنها.
– تأمين داروهاي يخچالي در اسرع وقت طي هماهنگي با شبکه بهداري منطقه مربوطه.
انجام تعميرات سبک، سرويس و بکارگيري تجهيزات پزشکي در حد مقدورات در چادرهائي که براي اين کار تهيه شده بود.

مشکلات مهم معاونت دارو و تجهيزات در طول عمليات.
– نبودن استانداردهاي علمي نگهداري اصولي و صحيح دارو و تجهيزات در مناطق عملياتي.
– نبود پرسنل متخصص داروئي جهت توزيع، نگهداري و نظارت بر مصرف داروها.
– نبود پرسنل مجرب مهندسي پزشکي جهت تعمير و نگهداري دستگاه هاي پزشکي آسيب ديده.
نبود امکانات حمل و نقل مناسب دارو و تجهيزات پزشکي، که اين کار باعث اتلاف و صدمه ديدن داروها و تجهيزات مي گرديد.
– عدم برآورد صحيح نيازهاي داروئي و تجهيزات پزشکي که يا باعث هدر رفتن آنها مي شد و يا ايجاد کمبود مي نمود.
– نبود محل هاي مناسب جهت نگهداري دارو و تجهيزات در منطقه عملياتي که اين موضوع باعث از بين رفتن و فساد خيلي از آنها مي شد.

روش تحقيق:
در انجام اين بررسي از پرسشنامه هائي که خاص مسئولين قرارگاه ها، لشکرها و بهداري يگان ها در زمينه درمان و دارو و تجهيزات پزشکي تهيه شده بود و مصاحبه حضور با تعدادي از آنها که در عمليات والفجر 4 حضور داشتند و اسناد و مدارک مربوط به عمليات مذکور که در مراکز مختلف موجود بود استفاده گرديد. اطلاعات بدست آمده بر اساس موضوع، دسته بندي، استخراج و جمع بندي شدند و نتايج حاصله ارايه گرديد.

نتايج
بر اساس پاسخ هاي اخذ شده و مصاحبه با مسئولين و مطالعه گزارشات موجود نتايج ذيل حاصل گرديد.
الف. در زمينه درمان.
– هماهنگي و ارتباط با مراکز درماني و خارج از سپاه در زمينه درمان خوب بوده است.
– ارتباط و هماهنگي نزديکي بين بهداري قرارگاه با مراکز درماني داخل سپاه در خصوص درمان وجود داشته است.
– ارتباط و هماهنگي نزديکي بين بهداري قرارگاه با مراکز درماني داخل سپاه در خصوص درمان وجود داشته است.
– ارتباط و هماهنگي نزديکي بين بهداري قرارگاه با مراکز درماني داخل منطقه عملياتي و خارج آن در زمينه امور درماني وجود داشته است.
– در خصوص برآورد نيروهاي مورد نياز کادردرماني برآورد خوبي صورت نگرفته بود و معمولا نيروهاي درماني در سطوح مختلف يا کمبود و ياازدحام بيش از حد داشتند.
– تهيه پرسنل متخصص کادر درماني مشکل بود و حتي هنگام عمليات گاهي اوقات پرسنل لازم وجود نداشت.
– تعيين محل احداث بيمارستان هاي صحرايي، اورژانس ها و پست هاي امداد و نقاهتگاه ها بسيار مناسب صورت گرفته بود.
– تعيين محل، ارزيابي ، شناسايي و برآورد تعداد اورژانس ها و نقاهتگاه هاي مصدومين شيميائي مقداري با نيازهاي عمليات مغايرت داشت.
– تعداد فضاهاي پيش بيني شده براي درمان در برخي محورها بسيار کم و در برخي محورها مناسب بود.
– آمادگي پست هاي امداد و اورژانس ها جهت پذيرش مجروحين خوب بوده است.
– انتخاب محل مناسب جهت امنيت مراکز درماني و پرسنل مشغول به کار در آنها در حد خوبي بوده است.
– محل مراکز درماني طوري انتخاب شده بود که حتي الامکان به خطوط مواصلاتي نزديک و از ديد و تير دشمن دور باشد و انتقال مجروحين در اسرع وقت صورت گيرد.
– پست هاي سيار و مقرهاي امدادي که بتوانند مناسب با تغيير وضعيت يگان ها سريعا جابجا شوند در نظر گرفته شده بودند.
– زمان رساندن مجروحين به اولين پست امداد حدود 10 دقيقه و فاصله پست امداد تا مقر اورژانس کمتر از 10 کيلومتر بود. ولي بين اورژانس تا اولين بيمارستان شهري در بعضي مناطق فاصله نسبتاً طولاني وجود داشت (2 تا 4 ساعت) که مناسب حال مجروحان نبود.
– تعداد تخت هاي نقاهتگاه ها و اورژانس ها جوابگوي امور درماني نبود به طوري که در همه محورها در حين عمليات تعداد مجروحين حدود 3 تا 4 برابر تخت هاي موجود بود که اين مطلب در روند درمان ايجاد اشکال مي کرد.
– در خصوص درمان مصدومين شيميايي هيچ اقدام عملي خاصي صورت نگرفته بود و مرکز آماده اي جهت درمان اين افراد وجود نداشت.
– به کادر درماني آموزش لازم جهت محافظت از خود و درمان مصدومين شيميايي داده نشده بود و در صورت بروز حملات شيميايي امکان بروز مشکلات خاص وجود داشت.
– بر اساس نظرات بازرسين و ناظرين بر عملکرد بيمارستان هاي صحرايي و اورژانس ها، وضعيت درمان و رسيدگي و امداد و انتقال در اين مراکز خوب بوده است.
– نظارت تخصصي خاصي بر نحوه درمان و فعاليت جراحان و اتاق هاي عمل در 50% مناطق عملياتي وجود نداشت.
– بيشترين علت جراحات وارده مربوط به اصابت ترکش و کمترين آن مربوط به موج انفجار بود.
– بيشترين جراحي انجام گرفته در اين مراکز را لاپاراتومي ها تشکيل مي داد و کمترين مورد جراحي ها مربوط به صدمات مغز و اعصاب بود.
– در کل حدود 5742 مجروح ثبت آماري و درمان شدند و 520 نفر از آنها تحت عمل جراحي قرار گرفتند.

ب. در زمينه دارو و تجهيزات پزشکي.
– تعداد مجروحين عمليات بسيار بيشتر از پيش بيني هاي انجام گرفته بود و براي آن مقدار نيز دارو و تجهيزات برآورد نشده بود.
– اقلام دارويي درون چادرها نگهداري مي شدند و بر اثر نقل و انتقال نامناسب و کوهستاني بودن منطقه و نبود يخچال جهت نگهداري، بخشي از آنها از بين مي رفت و يا به علت انبار شدن زياد و مصرف نشدن فاسد مي گرديدند.
– کمبود نيروي انساني متخصص جهت امور دارويي و نگهداري صحيح داروها و تعمير دستگاه هاي پزشکي صدمه ديده بسيار محسوس بود.
– تغييرات سريع و ناگهاني نيروهاي يگان ها و فاصله زياد آنها تا مناطق عملياتي و درخواست بي مورد دارو از مشکلات اساسي بخش دارويي بود.
– توزيع خون و فرآورده هاي خوني بين مراکز درماني سپاه بوده است.
– در تعداد معدودي از اورژانس ها ميزان امکانات و تجهيزات پزشکي بسيار بالا و مناسب بود، به حدي که در اين اورژانس ها بعضي از عمل هاي جراحي ضروري توسط پزشکان انجام مي شد ولي در کل امکانات و تجهيزات پزشکي مورد نياز در اورژانس ها و پست هاي امداد در اين عمليات از وضعيت مناسب و خوبي برخوردار نبوده است (چون بر اساس تجربه مسئولين معاونت دارويي از عمليات هاي قبل برآورد شده بود نه بر اساس شرايط فعلي و نيازهاي اين عمليات خاص).
– تعداد مجروحين در نقاهتگاه ها و اورژانس ها هنگام عمليات حدود 3 تا 4 برابر تعداد تخت هاي موجود بود و اين مطلب مشکلاتي را ايجاد مي کرد.
– جهت پرسنل درماني تجهيزات انفرادي دفاع شيميائي يا وجود نداشت و يا در حد بسيار محدودي بود که جوابگوي حملات شيميائي نبود.
– براي درمان مجروحين شيميائي احتمالي دارو و تجهيزات درماني خاصي در نظر گرفته نشده بود.
– براي درمان مجروحين شيميائي مراکز درماني و نقاهتگاه هاي ويژه ساخته نشده بود.
– بر اساس نظر بازرسين و ناظرين از بيمارستان هاي صحرائي و اورژانس ها، وضعيت تأمين و توزيع دارو و تجهيزات پزشکي و مواد مصرفي خوب بوده است ولي به علت حجم زياد مراجعه مجروحين در هنگام عمليات، مراکز درماني معمولا با کمبود دارو و تجهيزات مواجه مي شدند.
– اعمال نظارت بر جمع آوري اقلام داروئي و تجهيزات پزشکي بعد از عمليات در 5% محورها وجود نداشت.
– آمبولانس ها از امکانات و تجهيزات مناسب درماني برخوردار نبودند.
– کيفيت برانکاردهائي که در منطقه کوهستاني براي حمل مجروحين استفاده مي شدند به هيچ وجه مناسب نبود.

بحث و نتيجه گيري
در خصوص موفقيت يا عدم موفقيت عملکرد بهداري در اين عمليات به دليل گسترده بودن عمليات، وجود ويژگي هاي خاص اين عمليات نسبت به ساير عمليات ها، حجم زياد مجروحين مراجعه کننده، عدم وجود راه هاي مواصلاتي مناسب و کوهستاني بودن منطقه عملياتي، وجود عناصر ضدانقلاب در منطقه، وجود وضعيت جوي و آب و هوائي خاص، طولاني بودن مسير انتقال مجروحين از خطوط مقدم تا شهرهاي مرکزي، طولاني شدن زمان عمليات، نتيجه گيري قطعي ممکن نيست. در اين خصوص بايد تحليل گران و تئوريسين هاي نظامي و آيندگان اعلام نظر نمايند. مسئله مهم اين است که اين ماموريت به نحو احسن و در حد مقدورات آن موقع انجام شده است و يقينا هيچ کار بشري آن هم با اين محدوديت ها و نبود تجربه قبلي خالي ازنقص نخواهد بود.
———–
منابع:
1 . منتخبي از تشکيلات و وظائف در رابطه با بهداري رزمي. مد. بهي. نزسا. دفتر طرح و برنامه.
2 . اسناد و مدارک عمليات والفجر 4. دفتر ثبت و حفظ آثار 8 سال دفاع مقدس.
3 . اطلاعات و خاطرات مسئولين و فرماندهان بهداري قرارگاه حمزه قرارگاه خاتم الانبياء و يگان هاي عمل کننده.
4 . گزارشات معاونت درمان بهداري قرارگاه حمزه در عمليات والفجر 4
5 . گزارشات معاونت دارويي بهداري قرارگاه حمزه در عمليات والفجر 4
6 . گزارش عملکرد بهداري لشکرهاي عمل کننده در عمليات والفجر 4
7 . ارزيابي عملکرد بهداري در عمليات والفجر 4، استخراج از پرسشنامه ها و مصاحبه ها با مسئولين مختلف بهداري.

نويسندگان: علي اصغر نويدي m.d، علي غنجال ms.c، علي صدري ms.c، حسن ابوالقاسمي m.d،
————–
منبع: مجله طب نظامي، 1381، شماره 4 (3)، صفحات: 156-151

ارسال نظر

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

6 + 1 =